පළමු ලෝක යුද්ධය (1914–1918)
මානව ඉතිහාසයේ විශාලතම හැරවුම් ලක්ෂ්යයක් ලෙස සැලකෙන පළමු ලෝක යුද්ධය, යුරෝපයේ සීමාවන් තුළ ආරම්භ වූවත්, එය ඉක්මනින්ම ලෝකය පුරා පැතිර ගියේය. එතෙක් පැවති අධිරාජ්ය බල සමතුලිතතාවය බිඳ දමා, නව ලෝක ක්රමයකට පදනම දමමින්, 20 වැනි සියවසේ දේශපාලන ගමන සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් කළහ.
ගිනි පුපුරක් වූ ඝාතනය
1914 ජූනි 28.
ඔස්ට්රෝ-හංගේරියානු අධිරාජ්යයේ ඔටුන්න හිමි
Archduke Franz Ferdinand
සරජේවෝ නගරයේදී ඝාතනයට ලක් විය.
ඝාතනය සිදු කළේ සර්බියානු ජාතිවාදී තරුණයෙකු වූ
Gavrilo Princip
මේ සිදුවීම යුරෝපයේ ගැටුම්කාරීව තිබූ සන්ධාන පද්ධතිය ගිනි තැබූ පුපුරක් විය. සති කිහිපයක් ඇතුළත රටවල් එකිනෙකාට යුද්ධ ප්රකාශ කළ අතර ලෝකය දෙපාර්ශවයකට බෙදී ගියේය.
මිත්ර පාර්ශවය (Allied Powers): බ්රිතාන්යය, ප්රංශය, රුසියාව, පසුව එක් වූ ඇමරිකා එක්සත් ජනපදය.
මධ්යම බලවතුන් (Central Powers): ජර්මනිය, ඔස්ට්රෝ-හංගේරියාව, ඔටෝමාන් අධිරාජ්යය.
පළමු ලෝක යුද්ධය විශේෂ වූයේ “Trench Warfare” ලෙස හඳුන්වන අගල් යුද්ධ ක්රමය නිසාය.
සැතපුම් ගණනක් දිගු අගල් තුළ සොල්දාදුවන් ජීවත් වූයේ මඩ, සීතල, රෝග හා නිතරම මරණය සමඟය. ඉදිරියට ගමන් කිරීමේදී ජීවිත දහස් ගණනින් බිලි වූ සටන් බිම් බොහෝය.
මෙම යුද්ධය තුළ
#යුධ ටැංකි
#ගුවන් යානා
#යන්ත්ර තුවක්කු
#විෂ වායු ප්රහාර
පළමු වරට විශාල පරිමාණයෙන් භාවිතා විය.
තාක්ෂණය ඉදිරියට ගියත්, මිනිස් ජීවිතයන් පසුපසට වැටුණ අතිශය අදුරු කාලයකි එය.
විනාශය අතරින් උපන් නවීන ලෝකය
යුද්ධය විනාශයක් වූවත්, එය නව නිපැයුම් ගණනාවකට ද මඟ පෙන්වීය.
Wristwatch – යුද බිමේදී සාක්කුවේ ඔරලෝසු භාවිතය අපහසු වූ නිසා, අතේ බැඳගත හැකි ඔරලෝසු ජනප්රිය විය.
Zipper – සොල්දාදුවන්ගේ ඇඳුම් සඳහා ඉක්මන් හා ආරක්ෂිත වසාගැනීමේ ක්රමයක් ලෙස දියුණු විය.
Stainless Steel – තුවක්කු බටවල මල බැඳීම වැළැක්වීමේ පර්යේෂණ අතරින් බිහි විය.
Sanitary Napkins – Cellucotton ද්රව්යය තුවාල බැඳීමට භාවිතා කළ අතර, පසුව සනීපාරක්ෂක නිෂ්පාදනවලට පදනම විය.
Blood Banks – රුධිරය කල් තබා ගැනීමේ ක්රම සංවර්ධනය වී, ප්රථම රුධිර බැංකු සංකල්පය බිහි විය.
අද අප සාමාන්ය ලෙස භාවිතා කරන බොහෝ දේ, එදා යුදමය අවශ්යතා හේතුවෙන් වේගයෙන් සංවර්ධනය වූ බව මෙයින් පැහැදිළි වේ.
යුද්ධයේ අවසානය – නව ගැටුම්වල ආරම්භය ද විය.
1918 නොවැම්බර් 11 දින සටන් විරාමයකට එකඟ වීමත් සමඟ සටන් අවසන් විය.
1919 දී අත්සන් කළ
Treaty of Versailles
මඟින් යුද්ධය නිල වශයෙන් අවසන් විය.
නමුත් එම ගිවිසුමේ දැඩි කොන්දේසි, විශේෂයෙන් ජර්මනියට පනවා තිබූ ආර්ථික හා යුද සීමා, වසර 20කට පසු දෙවන ලෝක යුද්ධයට පදනමක් විය.
යුද්ධයෙන් පසු සිදු වූ ප්රධාන වෙනස්කම්:
මිලියන 20කට අධික පිරිසක් ජීවිත අහිමි වීම.
ජර්මානු, ඔස්ට්රෝ-හංගේරියානු, ඔටෝමාන් සහ රුසියානු අධිරාජ්ය බිඳ වැටීම.
පෝලන්තය සහ චෙකොස්ලොවැකියාව වැනි නව රාජ්ය බිහි වීම.
ලෝක සාමය රැකීමට “ජාතීන්ගේ සංගමය” පිහිටුවීම.
පළමු ලෝක යුද්ධය අපට තාක්ෂණික උරුමයන් කිහිපයක් ලබා දුන්නද, ඒ සඳහා ගෙවූ වන්දිය අතිශය බරපතළය.
එය ලෝක සිතියම වෙනස් කළ යුද්ධයක් පමණක් නොව,
මිනිස්කම සහ බල ලෝභය අතර සටනක ඉතිහාස පාඩමකි.
සාමය අගය කරන්නේ, එය නැති වූ පසුය.
පළමු ලෝක යුද්ධය ඒ අමිහිරි සත්යය ලෝකයට ඉගැන්වූයේය.
